માતૃભાષા દિન ઉજવણી મોરબી નિમિત મનોગત

 ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી અને યુ એન મહેતા આર્ટ્સ કોલેજ મોરબીના ઉપક્રમે વિશ્વ માતૃભાષા દિન નિમિત વિદ્યાર્થી અને માતૃભાષા પ્રેમી સાથે સંવાદમાં મનોગત રજુ કર્યુ. 

———-

અલ્ફોન્સ ડોડેટની આ હૃદયસ્પર્શી વાર્તા 'ધ લાસ્ટ લેસન' (The Last Lesson) માતૃભાષાના મહત્વ અને દેશભક્તિની સુંદર રજૂઆત કરે છે. ફ્રેન્ચ-પ્રશિયન યુદ્ધ (1870-71) પછી જ્યારે ફ્રાન્સના અલ્સેસ અને લોરેન પ્રાંતો જર્મનીના તાબે થયા, ત્યારે જે કરુણ સ્થિતિ સર્જાઈ તેનું આમાં વર્ણન છે.

આ રહ્યો તેનો ગુજરાતીમાં સરળ ભાવાનુવાદ:

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: ફ્રેન્ચ-પ્રશિયન યુદ્ધ

યુદ્ધમાં ફ્રાન્સની હાર થઈ અને તેના બે મહત્વના પ્રદેશો—અલ્સેસ (Alsace) અને લોરેન (Lorraine)—જર્મની (તે સમયનું પ્રશિયા) પાસે ચાલ્યા ગયા. જર્મન સરકારે તુરંત જ એક આદેશ બહાર પાડ્યો કે હવેથી આ પ્રદેશોની શાળાઓમાં ફ્રેન્ચ ભાષા ભણાવવામાં આવશે નહીં, તેના બદલે માત્ર જર્મન ભાષા જ શીખવવામાં આવશે.

વાર્તાનો મુખ્ય સાર: 'ધ લાસ્ટ લેસન'

1. છેલ્લો દિવસ અને પરિવર્તન:

વાર્તાનો નાયક નાનો છોકરો 'ફ્રાન્ઝ' છે. તે દિવસે તે શાળાએ મોડો પહોંચે છે અને તેને ડર છે કે શિક્ષક એમ. હેમેલ (M. Hamel) તેને વઢશે. પરંતુ શાળામાં વાતાવરણ એકદમ ગંભીર અને શાંત હતું. ગામના વડીલો પણ વર્ગખંડની પાછળની બાકડાઓ પર ચૂપચાપ બેઠા હતા.

2. એમ. હેમેલની જાહેરાત:

શિક્ષક એમ. હેમેલ ખૂબ જ નમ્રતાથી જાહેર કરે છે કે, "બર્લિનથી ઓર્ડર આવ્યો છે કે હવેથી અલ્સેસ અને લોરેનની શાળાઓમાં માત્ર જર્મન જ ભણાવાશે. નવા શિક્ષક આવતીકાલે આવશે. આજે તમારો ફ્રેન્ચ ભાષાનો આ છેલ્લો પાઠ છે."

3. માતૃભાષાનું મૂલ્ય:

એમ. હેમેલ ફ્રેન્ચ ભાષા વિશે ગૌરવ સાથે કહે છે કે:

• ફ્રેન્ચ દુનિયાની સૌથી સુંદર, સ્પષ્ટ અને તાર્કિક ભાષા છે.

• તેમણે એક ગહન વાત કહી: "જ્યારે કોઈ પ્રજા ગુલામ બને છે, ત્યાં સુધી જો તેઓ તેમની માતૃભાષાને વળગી રહે છે, તો તે ભાષા તેમના માટે જેલની ચાવી સમાન હોય છે." એટલે કે, ભાષા એ આઝાદીનું પ્રથમ પગથિયું છે.

4. પસ્તાવો અને દેશભક્તિ:

ફ્રાન્ઝ અને ગામના લોકો જે અત્યાર સુધી પોતાની ભાષા શીખવામાં આળસ કરતા હતા, તેમને ભારે પસ્તાવો થાય છે. તેમને સમજાય છે કે તેમણે પોતાની ઓળખ ગુમાવી દીધી છે. જે ભાષાને તેઓ બોજ ગણતા હતા, તે હવે તેમને દુનિયાની સૌથી કિંમતી વસ્તુ લાગે છે.

5. અંતિમ ક્ષણ:

વાર્તાના અંતે, એમ. હેમેલ ભાવુક થઈ જાય છે અને બોલી શકતા નથી. તેઓ બોર્ડ પર મોટા અક્ષરે લખે છે: "Vive La France!" (ફ્રાન્સ અમર રહો!).

બોધ: આ વાર્તા શીખવે છે કે આપણી માતૃભાષા એ માત્ર વાતચીતનું સાધન નથી, પણ આપણી સંસ્કૃતિ, ગૌરવ અને આઝાદીની ઓળખ છે. જ્યારે દુશ્મન તમારી ભાષા છીનવે છે, ત્યારે તે તમારી આત્મા છીનવી લે છે.

ગુજરાતી સાહિત્યકાર ગુલાબદાસ બ્રોકર સાથે જોડાયેલો એક ખૂબ જ હૃદયસ્પર્શી કિસ્સો છે.

જ્યારે તેઓ ફ્રાંસના પેરિસમાં હતા, ત્યારે એક નાની બાળકીએ તેમને માતૃભાષાનું મહત્વ સમજાવ્યું હતું. આ પ્રસંગ નીચે મુજબ છે:

પેરિસનો એ યાદગાર પ્રસંગ

ગુલાબદાસ બ્રોકર એકવાર પેરિસ ગયા હતા. ત્યાં એક ગુજરાતી પરિવારને ત્યાં તેમનું રોકાણ હતું. એ પરિવારમાં એક નાની દીકરી હતી, જેનો જન્મ અને ઉછેર ફ્રાંસમાં જ થયો હતો. તે ફ્રેન્ચ ભાષા ખૂબ જ સડસડાટ બોલતી હતી.

વાતચીતની શરૂઆત: ગુલાબદાસભાઈએ જોયું કે તે બાળકી તેના માતા-પિતા સાથે તો ગુજરાતીમાં વાત કરે છે, પણ બહાર મિત્રો સાથે ફ્રેન્ચમાં બોલે છે.

લેખકનો પ્રશ્ન: કુતૂહલવશ ગુલાબદાસભાઈએ એ બાળકીને પૂછ્યું, "બેટા, તને કઈ ભાષા સૌથી વધુ ગમે? ફ્રેન્ચ કે ગુજરાતી?"

બાળકીનો સચોટ જવાબ: એ નાની દીકરીએ જે જવાબ આપ્યો તે કોઈ મોટા વિદ્વાન પણ ન આપી શકે એવો હતો. તેણે કહ્યું:

કાકા, મને ફ્રેન્ચ ભાષા ગમે છે કારણ કે તે મારા મિત્રોની ભાષા છે, પણ મને ગુજરાતી ભાષા વહાલી છે કારણ કે એ મારી માની ભાષા છે."

આ પ્રસંગનો બોધ

આ નાની બાળકીના શબ્દોએ લેખકને સ્તબ્ધ કરી દીધા. આ કિસ્સો આપણને બે મહત્વની વાત સમજાવે છે:

1. વ્યવહારુ ભાષા vs હૃદયની ભાષા: દુનિયાદારી અને વ્યવહાર માટે આપણે ગમે તેટલી ભાષાઓ શીખીએ, પણ જે ભાષામાં લાગણીઓ વ્યક્ત થાય છે તે હંમેશા માતૃભાષા જ હોય છે.

2. સંસ્કારનું જતન: વિદેશમાં રહેવા છતાં એ બાળકીના મનમાં પોતાની માતૃભાષા પ્રત્યે જે ગૌરવ હતું, તે પ્રશંસનીય છે.

ગુલાબદાસ બ્રોકર અવારનવાર તેમના વ્યાખ્યાનોમાં આ પ્રસંગ ટાંકીને માતૃભાષાનું મૂલ્ય સમજાવતા હતા.

જ્યારે લેખક ગુલાબદાસ બ્રોકર પેરિસમાં એક ગુજરાતી પરિવારને ત્યાં રોકાયા હતા, ત્યારે તે ઘરની દીકરીએ તેમને પોતાની માતૃભાષા પ્રત્યેની નિષ્ઠાનો એક ઐતિહાસિક પાઠ ભણાવ્યો હતો.

• દીકરીનો કટાક્ષ: લેખક ત્યાં રોકાયા હતા ત્યારે તેઓ પોતાના પત્રો ગુજરાતીને બદલે અન્ય ભાષામાં લખતા હતા. તે જોઈને એ નાની દીકરીએ કટાક્ષ કર્યો કે તમે ભારતના આટલા મોટા લેખક હોવા છતાં તમારી માતૃભાષા કેમ નથી વાપરતા?

• ઐતિહાસિક વાર્તા: ત્યારબાદ તે બાળકીએ લેખકને તેની માસી અને ફ્રાંસના ઇતિહાસની વાત કરી. એ સમયે જર્મનીએ ફ્રાંસના આલ્સેસ અને લોરેન પ્રાંતો જીતી લીધા હતા અને ત્યાં શાળાઓમાં ફ્રેન્ચ ભાષા બોલવા કે ભણાવવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો.

• વીરતાનો કિસ્સો: બાળકીએ જણાવ્યું કે તેની માસી તે વિસ્તારની હતી. જર્મન સત્તા હોવા છતાં, ત્યાંના લોકોએ પોતાની માતૃભાષા (ફ્રેન્ચ) છોડી નહોતી. અંતે, જર્મન શાસકો સામે લડીને અને ફ્રાંસનું રાષ્ટ્રગીત ગાઈને તેમણે પોતાની માતૃભાષા ભણવાની અને બોલવાની છૂટ મેળવી હતી.

આ પ્રસંગનો સાર

આ દીકરીએ લેખકને એ સમજાવ્યું કે "જે પ્રજા પોતાની માતૃભાષા ગુમાવે છે, તે પોતાની અસ્મિતા ગુમાવે છે." ભલે ગમે તેટલી વિષમ પરિસ્થિતિ હોય, પણ પોતાની ભાષા પ્રત્યે વફાદાર રહેવું જોઈએ. આ સાંભળીને લેખક પ્રભાવિત થયા અને માતૃભાષાનું મૂલ્ય સમજ્યા.