સ્વ. મહેશભાઇ પતંગેને શાબ્દીક શ્રદ્ધાસુમન

 આદરણીય મહેશભાઈ પતંગે: એક મૌન તપસ્વી અને કર્મયોગીને ભાવાંજલિ

ચિંતનભાઈ ઉપાધ્યાયનો ફોન આવ્યો કે, "મહેશભાઈ પતંગે આપણી વચ્ચેથી વિદાય લીધી છે." આ સાંભળીને ક્ષણભર તો માનવામાં જ ન આવ્યું; કારણ કે હજી ત્રણ દિવસ પહેલાં જ એક કૌટુંબિક વિષય પર તેમની સાથે વિગતવાર વાત થઈ હતી. પરંતુ કુદરતની ગતિ ખરેખર અકળ હોય છે. કદાચ વિધાતાની પણ એવી કોઈ યોજના હશે કે અહીંનું પ્રયોજન પૂરું થતાં જ, સમાજ માટે અનિવાર્ય એવી દિવ્ય વિભૂતિઓને અન્ય દિવ્ય કાર્યો માટે પોતાની પાસે બોલાવી લે છે.

મહેશભાઈ પતંગેની જીવન-ઝરમર તરફ દ્રષ્ટિપાત કરીએ ત્યારે પ્રતીતિ થાય કે, પરમ પૂજનીય ડૉ. હેડગેવારજીએ સ્થાપેલા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘમાં એક સામાન્ય દેખાતી વ્યક્તિ પણ કેવાં અસામાન્ય કાર્યો કરી શકે છે! પુણ્યભૂમિ પુણેથી જ જેમણે સંઘકાર્યના શ્રીગણેશ કર્યા હતા, તે જ ધરતી પરથી તેમણે અંતિમ વિદાય લીધી, એ પણ કુદરતનો કોઈ અદ્ભુત સંકેત જ હશે. પુણે નગરી એટલે સાંસ્કૃતિક, ઐતિહાસિક અને સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની પાવન ભૂમિ—લોકમાન્ય તિલકથી લઈને વીર સાવરકર સુધીના ક્રાંતિવીરોની કર્મભૂમિ. નાગપુર પછી મહારાષ્ટ્રમાં સંઘકાર્યનું જે મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યું, તે પુણેની ધરતી પર ઘડાયેલા સંઘના સમર્પિત પ્રચારક અને ગુજરાત વિદ્યાભારતીના સંગઠન મંત્રી એટલે મહેશભાઈ પતંગે.

તેમણે પ્રારંભિક શિક્ષણ પુણેમાં જ લીધું હતું. પૂર્વ પ્રચારક મહિપાલભાઈ ઠાકોર તેમને યાદ કરતાં ગૌરવભેર કહે છે: "હું મહેશભાઈની શાળાનો જ વિદ્યાર્થી હતો. ઉંમરમાં હું તેમનાથી મોટો હતો, પણ પ્રચારક જીવનના સમર્પણમાં તેઓ મારાથી ઘણા વરિષ્ઠ અને આગળ હતા." મરાઠી માધ્યમની શાળામાંથી અભ્યાસ પૂર્ણ કરી એન્જિનિયર બન્યા બાદ, મહેશભાઈએ થોડો સમય પરિવાર પ્રત્યેની જવાબદારીઓ નિભાવી અને ત્યારબાદ દેશસેવાના દ્રઢ સંકલ્પ સાથે સંઘકાર્ય માટે સર્વસ્વ સમર્પિત કરી દીધું.

મહેશભાઈની અંતરની ઈચ્છા પૂર્વોત્તર ભારતના (North-East) દુર્ગમ વિસ્તારોમાં જઈને કાર્ય કરવાની હતી, પરંતુ સંઘની યોજના અનુસાર તેઓ ગુજરાત આવ્યા. પૂજનીય વકીલ સાહેબ અને મધુભાઈ કુલકર્ણી જેવા વરિષ્ઠ પ્રચારકોની જેમ જ, મહારાષ્ટ્રમાંથી ગુજરાત આવેલા મહેશભાઈ પણ અહીંની ભાષા, વ્યવહાર, ભોજન અને સંસ્કૃતિને આત્મસાત કરીને સંપૂર્ણપણે ગુજરાતી બની ગયા. તેઓ આ વરિષ્ઠોની આદર્શ પ્રતિકૃતિ સમાન હતા. તેમણે ગાંધીનગર અને જૂનાગઢ જેવા સંઘકાર્યની દ્રષ્ટિએ અત્યંત ફળદાયી ક્ષેત્રોમાં પ્રચારક તરીકે પ્રશંસનીય સેવાઓ આપી. સંઘના પ્રચારક એટલે સમાજની વચ્ચે રહીને લોકકલ્યાણ અર્થે જીવતા અણગાર (સન્યાસી). આ પરિકલ્પનાને મહેશભાઈએ પોતાના જીવનમાં સો ટકા ચરિતાર્થ કરી બતાવી.

જ્યારે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કાર્યવિભાજનની ગોઠવણ થઈ, ત્યારે શિક્ષણ ક્ષેત્રની જવાબદારી તેમના હિસ્સે આવી, જેને તેમણે સહર્ષ સ્વીકારી લીધી. અગાઉ હરીશભાઈ રાવલ (હરીશ દાદા) વિદ્યાભારતીમાં સંગઠન મંત્રી તરીકે કાર્યરત હતા, તેમની પાસેથી મહેશભાઈએ આ દાયિત્વ સંભાળ્યું. મહેશભાઈએ હરીશ દાદાના સમૃદ્ધ વારસા અને ગુજરાત વિદ્યાભારતીની ગરિમાને અકબંધ રાખી. સંસ્થાના શાશ્વત સિદ્ધાંતો અને કાર્યપદ્ધતિની મર્યાદા જાળવીને તેમણે સમયાનુકૂળ પરિવર્તનો લાવવામાં પણ કુશળ નેતૃત્વ પૂરું પાડ્યું.

તેઓ માનતા કે પ્રારંભિક શિક્ષણ અને શિશુવાટિકાનો અભ્યાસ માતૃભાષામાં જ હોવો જોઈએ. તેમ છતાં, વ્યવસાય અર્થે વારંવાર અન્ય પ્રાંતોમાં સ્થળાંતર કરતા અને આજના ભૌતિક પ્રવાહમાં તણાતા પરિવારોની લાગણીને ધ્યાનમાં રાખી—જેઓ ભારતીય સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલા રહીને પોતાના બાળકોને અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણાવવા માંગતા હતા—તેમણે કેટલીક નિયત શાળાઓને આવા શૈક્ષણિક પ્રયોગો કરવાની છૂટ આપી.

આજનો વિદ્યાર્થી રાષ્ટ્રરક્ષા માટે સદાય તત્પર રહે અને વિદ્યાર્થીકાળથી જ તેને સૈનિક શિક્ષણના સંસ્કાર મળે, જેથી ભવિષ્યમાં તે સંરક્ષણ ક્ષેત્રની વિવિધ કસોટીઓ પાર કરી શકે, તેવા ઉમદા વિચારથી તેમણે વિદ્યાભારતી અંતર્ગત સેલવાસમાં 'નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ સૈનિક સ્કૂલ'ની સ્થાપના કરી. આ ભગીરથ કાર્યના પરિશ્રમનો સંપૂર્ણ શ્રેય મહેશભાઈના ફાળે જાય છે. વનવાસી, ગિરિવાસી, સરહદી અને રણપ્રદેશ જેવા પછાત વિસ્તારોમાં શિક્ષણનો વ્યાપ વધે તે માટે તેઓ સતત સક્રિય રહ્યા. વનવાસી વિસ્તારોમાં શુભેચ્છકો દ્વારા દાનમાં મળેલી જમીનો પર તેમણે સુંદર વિદ્યાલયો ઊભાં કર્યાં. સામાન્ય રીતે વિદ્યાભારતી શાળાઓને માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે, સંકલન કરે છે અને ટ્રસ્ટીઓ તથા આચાર્યોને પ્રશિક્ષણ આપે છે. પરંતુ, વિદ્યાભારતી પોતે જ એક આદર્શ શાળા સંકુલનું સંચાલન કરે, તેવા દિવ્ય વિચાર સાથે કર્ણાવતી (અમદાવાદ) ખાતે ભૂમિપૂજન કરી નિર્માણકાર્ય શરૂ કરાવવામાં તેમનો સિંહફાળો હતો.

સંઘના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત સ્વયંસેવકો સતત મુખ્ય ધારાના કાર્યકર્તાઓ, કાર્યક્રમો અને શાખાઓના સંપર્કમાં રહે, તે બાબત પર તેઓ હંમેશાં ભાર મૂકતા. પોતાના વ્યસ્ત સમયપત્રકમાંથી સંઘકાર્ય માટે સમય ફાળવવો એ એક તપશ્ચર્યા સમાન છે, જે મહેશભાઈ ખૂબ જ સહજતાથી નિભાવતા. પ્રચારક તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન સંઘચાલક, કાર્યવાહ અને પ્રચારક વચ્ચેના પરસ્પર સંતુલનનો તેમણે એક ઉત્કૃષ્ટ આદર્શ પ્રસ્થાપિત કર્યો હતો. તેઓ જ્યારે જૂનાગઢમાં વિભાગ પ્રચારક હતા, ત્યારે જૂનાગઢ જિલ્લાના વાલી (પાલક) તરીકે મારે વારંવાર ત્યાં જવાનું થતું. એ સમયે તેમની કાર્યક્ષમ ટીમ સાથે બેસીને વિધાયક ચર્ચાઓ કરવાનો અને તેમના સમૃદ્ધ અનુભવોમાંથી શીખવાનો મને અમૂલ્ય અવસર મળ્યો હતો.

ગયા જાન્યુઆરી મહિનામાં કર્ણાવતીના પ્રેરણાપીઠ ખાતે યોજાયેલા 'પૂર્વ છાત્ર સંમેલન'માં તેમની સાથે વિગતવાર સંવાદ કરવાનો કદાચ છેલ્લો લહાવો મળ્યો હતો. કોઈપણ કાર્યક્રમનું ઝીણવટભર્યું આયોજન કરવું, અને તે કાર્યક્રમની અપેક્ષાઓ તથા ઉદ્દેશ્યો વિશે વક્તા સાથે અગાઉથી જ વિગતવાર ચર્ચા કરી લેવી, એ તેમની આગવી વહીવટી કુશળતા હતી.

સંઘના પ્રચારક હોવા છતાં, અસંખ્ય પરિવારો સાથેના તેમના સંબંધો અત્યંત આત્મીય અને જીવંત હતા. હજી હમણાં જ જૂનાગઢના એક પરિવારના અંગત કાર્ય માટે તેમનો સંપર્ક સાધવો પડ્યો હતો, પરંતુ અફસોસ કે એ કાર્ય પૂરું થાય તે પહેલાં જ તેમણે ચિરવિદાય લઈ લીધી! કોઈના ઘરે નાનું બાળક હોય તો તેને વહાલથી રમાડવું, ખોળામાં બેસાડવું અને સ્મૃતિરૂપે તેની સાથે ફોટો પડાવવો એ તેમનો સહજ સ્વભાવ હતો. તેમના સંગ્રહમાં નાના બાળકો સાથેના નિર્દોષ ફોટા પણ જોવા મળે, તો પુણેના કૌશિક આશ્રમમાં વરિષ્ઠ પ્રચારક પૂજનીય શ્રીધરપંત ફડકેજી સાથેના આદરપૂર્ણ ફોટા પણ જોવા મળે. અનેક પરિવારો પોતાના અંગત અને કૌટુંબિક પ્રશ્નોમાં મહેશભાઈની માર્ગદર્શક સલાહ લેતા હતા.

મોરબી શિશુ મંદિર દ્વારા મોરબી નજીક ટંકારામાં એક નૂતન વિદ્યાલય શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. આગામી સપ્તાહમાં તેના નવા ભવનના લોકાર્પણ અને વાસ્તુ પૂજનના કાર્યક્રમમાં મહેશભાઈ મુખ્ય વક્તા તરીકે ઉપસ્થિત રહેવાના હતા. પરંતુ નિયતિની કેવી વિચિત્રતા કે, તે પહેલાં જ ઈશ્વરે વિદ્યાભારતીના કાર્યોની સુવાસ ફેલાવવા તેમને પોતાની પાસે બોલાવી લીધા. એવું કહેવાય છે કે પૂર્વોત્તર ભારતમાં (નાગાલેન્ડ વગેરે સ્થળોએ) જઈને સેવા કરવાની તેમની તીવ્ર ઈચ્છા હતી. આ ઈચ્છા પણ ઈશ્વરે એવી રીતે પૂરી કરી કે વિદ્યાભારતી ગુજરાતે નાગાલેન્ડ પ્રાંતને દત્તક લીધો, જેના કારણે મહેશભાઈને અવારનવાર નાગાલેન્ડ જવાનો અને ત્યાંના શૈક્ષણિક કાર્યોને સુદ્રઢ બનાવવાનો રૂડો અવસર પ્રાપ્ત થયો.

ગુજરાતમાં વિદ્યાભારતીના કાર્યનો જે વ્યાપ અને અભૂતપૂર્વ ગતિ જોવા મળે છે, તેમાં સંગઠન મંત્રી તરીકેના તેમના કાર્યકાળનો પુરુષાર્થ અને યશભાગ સિંહ સમાન છે. સંઘ હોય કે વિદ્યાભારતી, સંગઠનના કાર્યમાં જોડાયેલા પ્રત્યેક કાર્યકર્તાની સુખ-દુઃખમાં પૃચ્છા કરવી એ તેમનો સહજ સ્વભાવ હતો. વિમાન દુર્ઘટનામાં પોતાના વહાલા પરિવારને ગુમાવનાર બદરુભાઈ હલાણી હોય કે ભયાનક ભૂકંપમાં પોતાના સ્વજનો ગુમાવનાર પરિવારો હોય, મહેશભાઈ નિયમિતપણે તેમની મુલાકાત લેતા અને સાંત્વના આપતા. તેઓ સમયાનુકૂળ સોશિયલ મીડિયા જેવા આધુનિક પ્રચાર-પ્રસારના માધ્યમોમાં પણ એટલા જ સક્રિય રહીને લોકો સાથે સતત સંપર્ક જાળવી રાખતા.

તેમનું સમગ્ર જીવન એટલે:

"સંઘ કે લિયે હમ હૈં, હમારે લિયે સંઘ નહીં..." અને

"સંઘ કિરણ ઘર-ઘર દેને કો, અગણિત નંદાદીપ જલે, મૌન તપસ્વી સાધક બનકર, હિમગિરિ સે ચૂપચાપ ચલે..." ની પંક્તિઓનું જીવંત ચરિત્ર.

તેમણે પોતાની એક ફેસબુક પોસ્ટમાં બહુ સુંદર વાક્ય લખ્યું હતું: "હું તમને એવું નથી કહેવા માંગતો કે તમે ફકીર બનો કે સમ્રાટ બનો, પરંતુ તમે જે સ્થિતિમાં છો, તેમાં જ પૂર્ણ આનંદ લેતા શીખો." અન્યોની સરખામણીમાં તેઓ આયુષ્યનું ટૂંકું આયખું જીવી ગયા, પરંતુ જેટલું જીવ્યા તેટલું સાર્થક અને સુગંધિત જીવી ગયા.

શરીર સ્વરૂપે આપણી વચ્ચેથી વિદાય લેનારા આ વંદનીય કર્મયોગી મહેશભાઈ પતંગેએ આપેલા સંસ્કાર, રાષ્ટ્રવાદી વિચાર અને સેવાના કાર્યોને હૃદયમાં ધારણ કરી, તેમણે બતાવેલા પથ પર સતત ચાલતા રહીએ—એ જ એમના ચરણોમાં આપણી સાચી અને ભક્તિભાવપૂર્વકની શ્રદ્ધાંજલિ છે.

ૐ શાંતિઃ શાંતિઃ શાંતિઃ